Ekstrakt z buraka ćwikłowego: azotany, betalainy i fizjologia krążenia

Czym jest ekstrakt z buraka ćwikłowego i czym są azotany?

Burak ćwikłowy (Beta vulgaris) od lat pozostaje jednym z najczęściej badanych warzyw korzeniowych w kontekście fizjologii wysiłku i krążenia obwodowego. Jego popularność w suplementacji nie wynika z egzotycznego składu, lecz z jednej, dobrze poznanej klasy związków: azotanów nieorganicznych (NO3⁻). Ekstrakt z buraka ćwikłowego – w postaci proszku, soku zagęszczonego lub standaryzowanego ekstraktu – jest po prostu skoncentrowaną formą tego, co znajduje się naturalnie w warzywach korzeniowych i liściastych, takich jak rukola, szpinak czy seler.

Poza azotanami burak zawiera betalainy – barwniki nadające mu charakterystyczny, intensywnie czerwono-fioletowy kolor. Betalainy (głównie betanina) to związki o właściwościach antyoksydacyjnych, chemicznie odrębne od antocyjanów obecnych w innych warzywach i owocach. To właśnie one, a nie azotany, odpowiadają za nieszkodliwe, przejściowe zabarwienie moczu lub stolca na czerwono po spożyciu większych ilości buraka – zjawisko znane jako betanuria, niezwiązane z żadnym zaburzeniem zdrowotnym.

Mechanizm biochemiczny: szlak azotan-azotyn-tlenek azotu

Azotany dostarczane z dietą przechodzą w organizmie wieloetapową przemianę, nazywaną szlakiem azotanowo-azotynowo-tlenkowoazotowym (szlak NO3⁻-NO2⁻-NO). Po wchłonięciu w przewodzie pokarmowym część azotanów trafia do krążenia, a następnie – w procesie zwanym krążeniem jelitowo-ślinowym – jest aktywnie wychwytywana przez gruczoły ślinowe i wydzielana ponownie do jamy ustnej wraz ze śliną.

Rola bakterii jamy ustnej

To właśnie na powierzchni języka, dzięki bakteriom komensalnym redukującym azotany, dochodzi do przekształcenia azotanów w azotyny (NO2⁻). Azotyny połknięte ponownie ze śliną, w środowisku kwaśnym żołądka oraz w tkankach o niskim ciśnieniu parcjalnym tlenu, mogą być dalej redukowane do tlenku azotu (NO) – niewielkiej, gazowej cząsteczki sygnałowej.

Tlenek azotu jest fizjologicznym aktywatorem rozkurczu mięśni gładkich naczyń krwionośnych (wazodylatacji) – to dobrze udokumentowany, podręcznikowy mechanizm biochemiczny, znany także z endogennej syntezy NO przez śródbłonek naczyniowy (szlak L-argininowo-NO-syntazowy). Szlak azotanowy stanowi dla organizmu alternatywną, "dietetyczną" drogę zwiększania dostępności NO, niezależną od enzymatycznej syntazy tlenku azotu.

Co mówią badania naukowe?

Suplementacja azotanami z buraka ćwikłowego od ponad piętnastu lat pozostaje w obszarze zainteresowania badaczy fizjologii wysiłku i sportu. Największa liczba publikacji dotyczy wpływu na ekonomię wysiłku – czyli ilość tlenu zużywanego przy danej intensywności pracy mięśniowej – oraz na tolerancję wysiłku beztlenowego u sportowców wytrzymałościowych. Część badań analizuje również potencjalne fizjologiczne wsparcie krążenia obwodowego w kontekście przepływu krwi przez mięśnie pracujące.

Warto podkreślić, że zgodnie z rejestrem oświadczeń zdrowotnych Unii Europejskiej (Rozporządzenie WE nr 1924/2006 wraz z listą dopuszczonych oświadczeń z Rozporządzenia UE nr 432/2012), azotanom ani ekstraktowi z buraka ćwikłowego nie przypisano żadnego zatwierdzonego oświadczenia zdrowotnego dotyczącego ciśnienia krwi czy układu sercowo-naczyniowego. Europejski Urząd ds. Bezpieczeństwa Żywności (EFSA) odniósł się do wniosków w tym zakresie krytycznie, wskazując na niewystarczające dowody naukowe pozwalające na sformułowanie takiego oświadczenia w rozumieniu prawa żywnościowego. Oznacza to, że – niezależnie od tego, co bywa sugerowane w materiałach marketingowych – żaden produkt na bazie buraka nie powinien być prezentowany jako środek obniżający ciśnienie krwi, wspomagający leczenie nadciśnienia czy zastępujący terapię farmakologiczną chorób sercowo-naczyniowych. Dostępna literatura naukowa dotyczy przede wszystkim krótkoterminowych parametrów wysiłkowych u osób zdrowych, a nie leczenia jednostek chorobowych.

Dawkowanie stosowane w badaniach

W protokołach badawczych dotyczących suplementacji azotanami z buraka ćwikłowego najczęściej stosowano dawki w przedziale od około 300 do 800 mg azotanów dziennie, co odpowiada zwykle 200–500 ml soku z buraka lub porównywalnej ilości standaryzowanego ekstraktu w proszku, spożywanego jednorazowo lub w podziale na kilka dni poprzedzających obserwację. W badaniach nad efektami ostrymi suplementację podawano zwykle na 2–3 godziny przed pomiarem, natomiast w protokołach chronicznych stosowano ją przez kilka do kilkunastu dni.

Warto pamiętać, że skład azotanowy surowego buraka i przygotowanych z niego ekstraktów może się znacząco różnić w zależności od odmiany, warunków uprawy i gleby, dlatego produkty niestandaryzowane trudno porównywać dawkowo między sobą. Standaryzacja na konkretną zawartość azotanów lub betalain w mg na porcję jest tym, co odróżnia ekstrakt o powtarzalnym działaniu od suszonego proszku buraczanego o nieokreślonym składzie.

Bezpieczeństwo i przeciwwskazania

Dla zdrowych osób dorosłych, spożycie azotanów z warzyw w dawkach badanych w literaturze naukowej jest generalnie uznawane za dobrze tolerowane. Poza wspomnianą wcześniej, nieszkodliwą betanurią (czerwonawym zabarwieniem moczu lub stolca), do zgłaszanych efektów ubocznych należą sporadycznie dolegliwości żołądkowo-jelitowe przy większych dawkach.

Istnieją jednak istotne przeciwwskazania i sytuacje wymagające ostrożności:

• Osoby przyjmujące leki rozszerzające naczynia krwionośne (w tym azotany stosowane w terapii dławicy piersiowej) lub inhibitory PDE5 – ze względu na potencjalne nakładanie się mechanizmów działania na naczynia krwionośne, suplementacja powinna być skonsultowana z lekarzem.
• Osoby z chorobami nerek – ze względu na obciążenie związane z metabolizmem azotanów i szczawianów obecnych w buraku.
• Osoby ze skłonnością do kamicy nerkowej szczawianowej – burak ćwikłowy zawiera znaczne ilości szczawianów.
• Osoby stosujące leki przeciwnadciśnieniowe lub inne leki kardiologiczne – wszelkie suplementy mogące wpływać na napięcie naczyń wymagają konsultacji z lekarzem prowadzącym, a nie samodzielnego łączenia z farmakoterapią.
• Kobiety w ciąży i karmiące piersią – z uwagi na ograniczoną liczbę badań w tej grupie.

Ekstrakt z buraka ćwikłowego nie jest lekiem i nie powinien być traktowany jako substytut leczenia jakiejkolwiek choroby układu sercowo-naczyniowego. Decyzję o suplementacji, zwłaszcza w przypadku istniejących schorzeń lub przyjmowanych leków, warto zawsze skonsultować z lekarzem lub farmaceutą.

Podsumowanie

Ekstrakt z buraka ćwikłowego to dobrze poznany pod względem biochemicznym surowiec, którego działanie opiera się na udokumentowanym szlaku azotan-azotyn-tlenek azotu oraz na obecności betalain o właściwościach antyoksydacyjnych. To właśnie transparentność mechanizmu, standaryzacja składu i rzetelne odniesienie do dostępnych danych naukowych – bez przekraczania granicy między żywnością a lekiem – powinny być punktem wyjścia przy ocenie każdego suplementu diety. W Glovita ten sam standard stosujemy przy doborze i opisie składników wszystkich naszych formuł: stawiamy na surowce o określonej, zmierzonej zawartości substancji aktywnych i na komunikację opartą wyłącznie na tym, co potwierdzają badania.

Artykuł zweryfikowany merytorycznie przez Adriannę Dąbrowską-Hulkę, ekspertkę Glovita ds. suplementacji.